Planty Krakowskie

Planty Krakowskie — czterokilometrowy zielony pierścień na śladzie zburzonych murów obronnych

Planty to rzadki przypadek parku, którego kształt podyktowała historia, a nie fantazja projektanta. Zielona obwodnica o długości około czterech kilometrów biegnie dokładnie tam, gdzie przez pół tysiąclecia stały średniowieczne mury miejskie Krakowa wraz z fosą, wałami i kilkudziesięcioma basztami. Gdy na początku XIX wieku zapadła decyzja o ich likwidacji, miasto zostało z pierścieniem gruzu, błota i śmietnisk. W ciągu jednego pokolenia zamieniono go w ogród publiczny, który do dziś oddziela Stare Miasto od reszty Krakowa, a jednocześnie jest najkrótszą i najprzyjemniejszą drogą pieszą między niemal wszystkimi punktami centrum. Dwadzieścia jeden hektarów, osiem ogrodów, kilkadziesiąt pomników i fontann — i jedyny w Polsce park, przez który przechodzi się codziennie, nie zdając sobie sprawy, że się w nim jest.

Najciekawsze punkty

• Barbakan — potężna gotycka rondela wzniesiona u schyłku XV wieku, uważana za najlepiej zachowaną budowlę tego typu w Europie: mury grubości ponad trzech metrów, siedem wieżyczek i wieniec otworów strzelniczych. W sezonie działa w niej oddział Muzeum Krakowa.
• Brama Floriańska — jedyna ocalała z ośmiu średniowiecznych bram miasta, do dziś wyznaczająca początek Drogi Królewskiej prowadzącej na Wawel.
• Baszty cechowe — Pasamoników, Stolarzy i Cieśli — trzy z kilkudziesięciu wież obronnych, z których każdą utrzymywał, uzbrajał i obsadzał w razie oblężenia konkretny krakowski cech rzemieślniczy.
• Pomnik Mikołaja Kopernika — dłuta Cypriana Godebskiego, odsłonięty w 1900 roku, przeniesiony na obecne miejsce w ogrodzie uniwersyteckim w 1953 roku.
• Fontanna „Sowy” Bronisława Chromego — mała, rozpoznawalna rzeźba z 1961 roku, gruntownie odnowiona w 2015; jeden z ulubionych punktów spotkań krakowian.
• „Fortepian Chopina” i Lilla Weneda — pomnik-fontanna zaprojektowany w 1949 roku, a zrealizowany dopiero w 2006, oraz najbardziej fotografowana rzeźba Plant, Lilla Weneda Alfreda Dauna z 1885 roku (odlew w brązie z 1897).

Co znajdziesz w środku

Planty nie są jednym parkiem, lecz łańcuchem ośmiu ogrodów o odrębnym charakterze, nazwanych od obiektów, które sąsiadują z każdym z odcinków. Idąc dookoła Starego Miasta, przechodzi się kolejno przez zupełnie różne nastroje: od stromych, zadrzewionych stoków pod Wawelem, przez reprezentacyjne, szerokie aleje przy gmachach uniwersyteckich, po ciasny, gwarny fragment przy dworcu.

• Osiem ogrodów — Wawel, Uniwersytet, Pałac Sztuki, Florianka, Barbakan, Dworzec, Gródek i Stradom; granice między nimi wyznaczają wyloty dawnych bram i ulice przecinające pierścień.
• Czterdzieści gatunków drzew i krzewów — trzon stanowią kasztanowce, jesiony, klony, lipy, topole i wiązy; osobno rośnie okazały platan, pomnik przyrody liczący ponad sto trzydzieści lat.
• Kamienne oznaczenia dawnych fortyfikacji — wmurowane w nawierzchnię pasy i płyty odtwarzają przebieg linii murów oraz miejsca, w których stały poszczególne baszty i bramy.
• Galeria pomników — obok Kopernika stoją tu między innymi obelisk Floriana Straszewskiego z 1874 roku, pomnik królowej Jadwigi i Władysława Jagiełły z 1886, rzeźby Grażyny i Litawora, Bohdana Zaleskiego, Artura Grottgera oraz najnowszy pomnik Jana Matejki autorstwa Jana Tutaja, odsłonięty w 2013 roku.
• Trzy murowane kioski z około 1930 roku — pamiątka po drewnianych budkach z wodą sodową, które ustawiano na Plantach od lat dziewięćdziesiątych XIX wieku.
• Historyczna mała architektura — latarnie, balustrady, ogrodzenia i ławki odtworzone w formach z przełomu XIX i XX wieku podczas wieloletniej rewaloryzacji.

Co robić i dla kogo

• Dla zwiedzających Kraków po raz pierwszy — pełne okrążenie Plant zajmuje niespieszne pięćdziesiąt minut i jest najlepszą możliwą lekcją topografii miasta: pokazuje, gdzie kończyło się średniowieczne miasto i jak blisko siebie leżą wszystkie główne zabytki.
• Dla mieszkańców w drodze do pracy — pierścień Plant to sieć skrótów bez samochodów, cieni i ławek; latem różnica temperatury między aleją parkową a sąsiednią ulicą bywa odczuwalna od pierwszego kroku.
• Dla rodzin z dziećmi — krótkie odcinki, place zabaw w kilku ogrodach i wiewiórki, które w centrum Krakowa są niemal oswojone; do tego Barbakan i mury, czyli prawdziwy zamek na trasie spaceru.
• Dla fotografów — jesienne kasztanowce i klony nad kamiennym pierścieniem murów oraz Wawel widziany od strony ogrodu Stradom należą do najczęściej fotografowanych kadrów miasta.
• Dla biegaczy — miękkie, żwirowe alejki i zamknięta pętla o stałej długości pozwalają odmierzać dystans bez patrzenia w mapę; ruch jest jednak duży, więc lepiej biegać wcześnie rano.
• Dla studentów i czytających — ogród Uniwersytet i okolice Pałacu Sztuki to najspokojniejsze fragmenty pierścienia, z ławkami ustawionymi tyłem do ulicy i twarzą do zieleni.

Jak dojechać i sprawy praktyczne

Planty leżą w Dzielnicy I Stare Miasto i otaczają ścisłe centrum, więc praktycznie każda linia tramwajowa i autobusowa jadąca przez śródmieście zatrzymuje się kilkadziesiąt kroków od parku. Najwygodniejsze przystanki to Teatr Słowackiego i Poczta Główna po wschodniej stronie pierścienia, Filharmonia i Plac Wszystkich Świętych po zachodniej oraz Stary Kleparz od północy. Kto przyjeżdża pociągiem, wchodzi na Planty od razu po wyjściu z dworca — ogród Barbakan zaczyna się tuż za nim. Wstęp jest bezpłatny, park nie ma bram ani ogrodzenia i jest dostępny przez całą dobę; opłata dotyczy wyłącznie wejścia do Barbakanu i na mury przy Bramie Floriańskiej, które są udostępniane w sezonie jako oddział muzeum. Alejki są utwardzone i w większości bezproblemowe dla wózków; jedynym trudniejszym fragmentem są strome podejścia pod Wawelem. Na pełne okrążenie warto zarezerwować godzinę, na spacer z zaglądaniem do pomników i murów — dwie do trzech godzin.

Kiedy odwiedzić

Wiosną Planty są najbardziej zielone w całym Krakowie: kwitną kasztanowce, a rabaty przy Pałacu Sztuki i ogrodzie Uniwersytet obsadza się tysiącami bratków i tulipanów. Latem park pracuje przede wszystkim jako klimatyzacja miasta — szpalery starych drzew dają zwarty cień, a różnica temperatury wobec rozgrzanego bruku Rynku jest bardzo wyraźna; wieczory bywają gwarne, bo przez pierścień przechodzi cały nocny ruch centrum. Jesień to najpiękniejszy sezon na Plantach i najczęstszy temat pocztówek — kasztanowce, klony i lipy dają dwa lub trzy tygodnie intensywnej barwy, zwykle w drugiej połowie października. Zimą park odsłania to, co latem ukrywa: pozbawione liści drzewa pokazują pełną sylwetkę Barbakanu, Bramy Floriańskiej i baszt, a wieczorne oświetlenie historycznych latarni sprawia, że okrążenie Starego Miasta o zmierzchu jest jedną z najlepszych rzeczy do zrobienia w Krakowie w grudniu.

Warto wiedzieć

Decyzję o likwidacji krakowskich fortyfikacji podjęły władze austriackie w latach 1805–1806; prace rozbiórkowe kontynuowano w czasach Księstwa Warszawskiego, a dokończyły je władze utworzonego w 1815 roku Wolnego Miasta Krakowa. Mury, wznoszone od schyłku XIII wieku, były już wtedy zaniedbane, a fosa zamieniła się w wysypisko. Kluczową rolę odegrał Feliks Radwański starszy (1756–1826) — architekt, emerytowany profesor krakowskiej wszechnicy i senator Wolnego Miasta. To on 13 stycznia 1817 roku wywalczył w Senacie decyzję o pozostawieniu Barbakanu, Bramy Floriańskiej i przylegającego odcinka murów, argumentując między innymi tym, że osłaniają one miasto od północnych wiatrów. Radwański był też autorem koncepcji zagospodarowania uwolnionego pasa i sporządził plany pomiarowe; sam park zakładano w latach 1822–1830, a po śmierci Radwańskiego prace prowadził jego syn oraz Florian Straszewski, członek komitetu ekonomicznego, który zapewnił finansowanie, nadzorował roboty, a w 1830 roku własnym kosztem ustanowił fundusz na utrzymanie ogrodu. Wdzięczni krakowianie postawili mu w 1874 roku obelisk. Teren wyrównano, zasypano fosę i obsadzono głównie kasztanowcami, z domieszką klonów, lip, jesionów i topoli. Planty wpisano do rejestru zabytków 13 maja 1976 roku pod numerem A-576. Od 1988 roku prowadzono gruntowną rewaloryzację pod kierunkiem profesora Janusza Bogdanowskiego, która przez blisko piętnaście lat przywracała historyczną kompozycję oraz małą architekturę: latarnie, balustrady i ławki w formach z epoki.

Wskazówki dla odwiedzających

• Idź w jednym kierunku i nie skracaj przez Rynek — Planty mają sens tylko jako zamknięta pętla, a każdy z ośmiu ogrodów wygląda inaczej niż poprzedni.
• Szukaj pod nogami: kamienne pasy w nawierzchni pokazują dokładny przebieg dawnych murów i miejsca, w których stały baszty — to najtańszy plan średniowiecznego Krakowa, jaki istnieje.
• Barbakan i mury przy Bramie Floriańskiej udostępniane są sezonowo i mają własne godziny — jeśli chcesz wejść do środka, sprawdź je przed spacerem, bo sam park jest otwarty zawsze.

Pytania i odpowiedzi

Ile trwa okrążenie Plant? Spokojnym krokiem, bez zatrzymywania się, około pięćdziesięciu minut na cztery kilometry. Ze zwiedzaniem Barbakanu, oglądaniem pomników i przerwą na ławce realnie należy liczyć dwie do trzech godzin.

Czy wstęp jest płatny? Nie. Planty są ogólnodostępnym parkiem miejskim bez bram i bez biletów, czynnym całą dobę. Osobno biletowane jest wyłącznie wejście do Barbakanu i na fragment murów obronnych, które działają jako oddział muzeum.

Dlaczego park ma kształt pierścienia? Ponieważ powstał dokładnie na pasie po rozebranych murach miejskich, fosie i wałach. Nikt go nie „zaprojektował w kółko” — kształt odziedziczono po fortyfikacjach, które okrążały średniowieczny Kraków.

Co zostało z dawnych murów? Barbakan, Brama Floriańska z przylegającym odcinkiem muru oraz trzy baszty cechowe: Pasamoników, Stolarzy i Cieśli. Reszta linii obronnej jest czytelna tylko dzięki kamiennym oznaczeniom w nawierzchni.

Czy Planty nadają się na spacer z dzieckiem lub z wózkiem? Tak. Alejki są utwardzone i szerokie, po drodze są place zabaw, a wiewiórki i gołębie stanowią dodatkową atrakcję. Jedyny wymagający odcinek to strome podejścia w ogrodzie pod Wawelem.

Kiedy Planty wyglądają najlepiej? W drugiej połowie października, gdy kasztanowce, klony i lipy przebarwiają się jednocześnie. Drugi najlepszy termin to maj — kwitnące kasztanowce i pełne obsadzenie rabat kwiatowych.

Czy można tu biegać albo jeździć na rowerze? Bieganie jest popularne, zwłaszcza wcześnie rano, gdy alejki są puste. Z rowerem trzeba uważać: pierścień jest przede wszystkim ciągiem pieszym, a ruch przechodniów w ciągu dnia bywa bardzo duży.

Kto się dziś Plantami opiekuje? Miejska jednostka zarządzająca zielenią w Krakowie, we współpracy ze służbami konserwatorskimi — park jest wpisany do rejestru zabytków, więc każda wycinka, nasadzenie i wymiana ławek podlega nadzorowi konserwatora.