Wiele malowniczych zakątków Krakowa skrywa smutne tajemnice. Jedną z nich jest Kamieniołom Liban, który kilka wieków temu zapewniał mieszkańcom miasta pracę i surowce mineralne, ale w połowie XX wieku zamienił się w przerażającą nazistowską katownię. Kamieniołom Liban stał się znany na całym świecie w 1993 roku dzięki reżyserowi Stevenowi Spielbergowi, który nakręcił tam część swojego słynnego filmu Lista Schindlera. W XXI wieku kamieniołom nie jest już eksploatowany, ale był przyczyną tragicznych wydarzeń dla Krakowa, pisze portal krakow-name.eu.
Pierwsze informacje o zabytkowym kamieniołomie
Wszyscy mieszkańcy Krakowa wiedzą, że ten kamieniołom wapienia znajduje się pomiędzy aleją Powstańców Śląskich, ulicą Swoszowicką, Kopcem Krakusa i Cmentarzem Podgórskim. Obszar jest duży – około 15 hektarów. Archeolodzy ustalili, że po raz pierwszy wapno wydobywano w tym miejscu w XIV wieku, ale nie robiono tego systematycznie. Pozytywne zmiany nastąpiły dopiero w XIX wieku, kiedy to zaczął aktywnie rozwijać się krakowski przemysł. Firma Liban & Ehrenpreis lokalnego przedsiębiorcy Bernarda Libana stała się kompetentnym przedsiębiorstwem górniczym, a zatem kamieniołom nazwano jego imieniem.
W 1873 roku sprytny krakowianin założył w tym miejscu fabrykę wapna, a także posiadał piece wapiennicze w Ehrenpreis. Specjalizował się w produkcji i wydobyciu podmurówek i kostki brukowej, produkował także wapno budowlane i nawozy. Firma szybko stała się jedną z najważniejszych w branży materiałów budowlanych w Krakowie. Bernard Liban nazywany był potentatem miasta i okolic. W pierwszych latach ubiegłego stulecia firma zakończyła działalność, ale w kamieniołomie pozostały resztki metalowych pieców i przenośników, które są zawsze prezentowane turystom.
Piekło libańskiego obozu
Kiedy wybuchła II wojna światowa, naziści znaleźli inne zastosowanie dla tego spokojnego miejsca. W kwietniu 1942 r. utworzyli obóz pracy pod nazwą Krakowskie Wapienniki i Kamieniołomy Ska Akc. niemieckiej służby Baudinst, nazywany przez mieszkańców obozem Liban. Terytorium obozu obejmowało wszystkie kamieniołomy na Krzemionkach Podgórskich. W czasie istnienia obozu przez to piekło na ziemi przeszło ponad 4 tys. osób, mimo że baraki były przeznaczone tylko dla 400 osób. Zdecydowaną większość więźniów stanowili Polacy i Ukraińcy, którzy pracowali w nieludzkich warunkach w kamieniołomach i przy wypalaniu wapna. Naziści używali siły ludzkiej zamiast maszyn, a wielu więźniów zmarło z wycieńczenia.
Obóz przestał istnieć w lipcu 1944 roku, w barakach przebywało wówczas 170 więźniów. Większości z nich udało się uciec, inni zostali zastrzeleni przez strażników. Ofiary pochowano w miejscu egzekucji, a w 1948 r. Polacy postawili tam tablicę pamiątkową. Czasami turyści mylą obóz w Libanie z obozem w Płaszowie, który znajdował się w pobliżu. Były to jednak dwa odrębne obozy zagłady.
Zmiany w latach powojennych
Po wyzwoleniu Polski spod okupacji hitlerowskiej wznowiono prace w kamieniołomie Liban. Zakład został znacjonalizowany i zatrudniał ponad 100 pracowników. Jednak chętnych do pracy w miejscu o takiej reputacji było niewielu. W 1986 r. kamieniołom uznano za wyeksploatowany i zamknięto, po czym obiekt przekazano nowo utworzonej fundacji miejskiej Centrum Edukacji Kulturalnej i Ekologicznej. Planowano nawet stworzenie kompleksu rekreacyjnego Podgórze, nazwanego tak na cześć terenu, na którym znajdował się kamieniołom. Mieszkańcy Krakowa zaprotestowali jednak tak energicznie, że rząd się wycofał. Teren został przekazany pod nadzór spółki komunalnej.
Krótki powrót do przeszłości
Wydarzenia II wojny światowej zostały ponownie przypomniane mieszkańcom Krakowa przez ekipy filmowe, gdy światowej sławy reżyser Steven Spielberg postanowił wykorzystać infrastrukturę tego miejsca w scenerii swojego filmu Lista Schindlera. W 1993 roku kamieniołom Liban na krótko ponownie zamienił się w obóz zagłady, wraz z wieżami, strażnikami i więźniami. Scenarzyści odtworzyli rzeczywistość: skopiowano 34 baraki, 7 wież strażniczych, a nawet willę komendanta Amona Gotha. Drogi wybrukowano betonowymi replikami macew.
W kamieniołomie Liban nakręcono m.in. słynne sceny ciężkich robót więźniów, egzekucję Diane Reuter czy spotkanie Oskara Schindlera z Icchakiem Sternem. Po zakończeniu zdjęć plan zdjęciowy został usunięty, ale niektóre pozostałości konstrukcji wciąż można zobaczyć, w tym nagrobki z macew, które otaczały filary i schody.
Na początku XXI wieku
W 2022 roku Rada Miasta Krakowa ogłosiła ten teren użytkiem ekologicznym. Chodziło o ochronę ekosystemu, który przez dziesięciolecia powoli rozwijał się w kamieniołomie, a także o zachowanie obszarów występowania rzadkich roślin i zwierząt. Te ostatnie związane są ze środowiskiem wodnym i łąkami kserotermicznymi. Naukowcy wyrazili nadzieję, że przyroda poradzi sobie z oczyszczeniem terenu, jeśli się jej pomoże.
Tragiczne wydarzenia w tym miejscu miały miejsce w czerwcu 2024 roku, kiedy to zginęły dwie osoby. Młody mężczyzna w wieku 22 lat spadł z wysokości i nie dotarł nawet do szpitala z powodu poważnych obrażeń. Stało się to 22 czerwca, a 3 tygodnie później 16-letni nastolatek również został poważnie ranny. Podczas spaceru z kolegą poślizgnął się i spadł z wysokości 30 metrów. Chłopiec został przewieziony do szpitala z poważnymi obrażeniami. Aby zapobiec takim zdarzeniom, pod koniec ubiegłego wieku ściany kopalni od strony kopca Krakus ogrodzono płotem z metalowej siatki. Zainstalowano również znaki ostrzegawcze. Inspekcja wykazała jednak, że siatka od dawna wymagała naprawy.
W związku z tym prezydent Krakowa Aleksander Miszalski zdecydował o przekazaniu 1,2 mln zł miejskiemu wydziałowi architektury krajobrazu na wykonanie zabezpieczenia kamieniołomu Liban. Eksperci zaproponowali model ogrodzenia identyczny z tym, który zainstalowano w pobliżu stawu w Parku Zakrzówek. Prezydent tłumaczył swoją decyzję troską o mieszkańców, ponieważ kamieniołom ten jest często wybierany przez krakowian na nieformalne imprezy. Dlatego zadaniem władz Krakowa jest zapewnienie bezpieczeństwa wszystkim obecnym, aby takie incydenty jak ten z sierpnia się nie powtórzyły.