Wśród największych polskich przedsiębiorstw przodującą pozycję zajmuje zakład ArcelorMittal Poland S.A. Oddział Kraków w Krakowie. Jest on bardziej znany mieszkańcom miasta jako huta im. Tadeusza Sendzimira, druga co do wielkości huta stali w kraju. Jej historia nie jest zbyt dawna, ponieważ zakład został założony dopiero w połowie ubiegłego wieku. Niemniej jednak huta odegrała znaczącą rolę w kształtowaniu krakowskiego przedmieścia już kilkadziesiąt lat temu, jak podaje strona krakow-name.eu.
Jak powstawał zakład w Krakowie
Po II wojnie światowej, kiedy Europa została podzielona, nowo utworzona Polska Rzeczpospolita Ludowa została natychmiast objęta planami pięcioletnimi, które były powszechne w systemie sowieckim. W 1948 roku Prezydium Rządu podjęło decyzję o rozbudowie polskiego przemysłu stalowego zgodnie z Narodowym Planem Rozwoju Gospodarczego i głównymi wytycznymi Planu Sześcioletniego. Metal był ważnym wskaźnikiem rozwoju kraju, więc Polska musiała podporządkować się rozkazom z Moskwy. Lokalizację fabryki wybrano w pobliżu Krakowa, aby zapewnić niezbędną liczbę pracowników i wykwalifikowanych specjalistów z dużego miasta.
Argumenty i dyskusje
Urzędnicy państwowi zdecydowali, że bardziej opłacalne będzie zbudowanie dużej fabryki, ponieważ będzie ona potężniejsza i wydajniejsza niż małe przedsiębiorstwa. Natychmiast pojawił się jednak problem: gdzie ulokować wszystkich pracowników? Przecież sam zakład wymagał ponad tysiąca hektarów ziemi, a do obsługi takiego „kolosa” trzeba było zatrudnić setki ludzi. Niektórzy krakowscy naukowcy tłumaczyli bliskość fabryki do miasta ideologicznymi celami władz, w szczególności osłabieniem antykomunistycznej elity poprzez zwiększenie liczby pracowników lojalnych wobec komunistów. Jednak eksperci ze Związku Radzieckiego argumentowali, że wybór był podyktowany innymi potrzebami. Powoływali się na bliskość rzeki służącej do chłodzenia produktów oraz niezbędnych zasobów, w tym węgla kamiennego z Górnego Śląska, a także Krakowa jako zaplecza intelektualnego dla nowego zakładu.
Poszukiwanie terytoriów
Lokalizacja elektrowni została ustalona z uwzględnieniem wszystkich aspektów. Był to jednak obszar zamieszkany: wsie Grębałów, Mogiła i Pleszów, których historia sięga XIII wieku. Na władzach radzieckich nie zrobiły jednak wrażenia te argumenty, ponieważ miały już doświadczenie w niszczeniu starożytnych osad dla „wyższych celów”. Jedną decyzją usunięto stare domy i gospodarstwa, a o odszkodowaniu nie było mowy. Mieszkańcy musieli szukać pracy w Krakowie lub zatrudnić się w fabryce. Początkowo przy jej budowie.
Aby zapewnić mieszkania przyszłym pracownikom, równolegle budowano osiedle Nowa Huta. Pierwsze domy zaczęły powstawać jeszcze przed zatwierdzeniem planu ogólnego miasta w czerwcu 1949 roku. W ten sposób huta, która pierwotnie znajdowała się na przedmieściach, stopniowo wchłaniała miasto. A przedsiębiorstwo, które stało się jednym z najpotężniejszych w kraju, zostało nazwane imieniem Lenina.
Zdolność produkcyjna i rozwój zakładu
Kiedy rozpoczęto budowę, docelowa zdolność produkcyjna wynosiła 1,5 miliona ton stali rocznie. Później jednak okazało się, że to za mało, by zaspokoić potrzeby gospodarki. Dlatego w latach 1960-1966 produkcja została zwiększona do 3,5 miliona ton rocznie, a w 1977 roku osiągnęła 6,7 miliona ton. W tym czasie fabryka zatrudniała ponad 40 000 osób.
Rząd nie szczędził środków na finansowanie projektu, uznając go za priorytetowy. Nowa Huta została zaprojektowana dla 100 000 osób, a w 1950 r. mieszkało w niej prawie 19 000 osób. W 1956 r. populacja wynosiła już ponad 100 000, a większość przybyła z okolicznych wsi w poszukiwaniu pracy i mieszkania. Życie w mieście, nawet gdy było jeszcze w budowie, było znacznie wygodniejsze niż na wsi.
Fabryka i miasto Nowa Huta nie pozostawały z dala od licznych wydarzeń politycznych i kulturalnych w Polsce, a w szczególności w Krakowie. W latach 80. powstał tam jeden z najsilniejszych ośrodków oporu, odbywały się liczne strajki i demonstracje uliczne. W 1990 roku, po upadku reżimu komunistycznego, fabryka została przemianowana na cześć naukowca i inżyniera Tadeusza Sendzimira. Ponadto tempo produkcji zmniejszono do 2,4 mln ton, a liczbę pracowników zredukowano z 27 000 do 9 000.
Problemy środowiskowe zagospodarowanych terytoriów
Po upadku reżimu komunistycznego polscy naukowcy zaczęli badać te terytoria i przekonali się, że szkody wyrządzone przyrodzie przez sowieckich przywódców były katastrofalne. Nawiasem mówiąc, problemy środowiskowe zostały odnotowane przez badaczy we wszystkich krajach europejskich, w których znajdowały się radzieckie przedsiębiorstwa od połowy do końca ubiegłego wieku. W Nowej Hucie zanieczyszczenie powietrza, złe warunki wodne i glebowe były spowodowane wysokim tempem produkcji stali w zakładzie.
Pojawiła się potrzeba utworzenia strefy ochronnej i wyposażenia miasta w instalacje chroniące przed pyłem i hałasem. Wysiłki opłaciły się i od 1993 r. emisje zanieczyszczeń powietrza nie przekraczają norm. Kiedy w 2005 roku Mittal Steel przejął zakład, nie było potrzeby tworzenia strefy ochronnej. Nowy właściciel zwiększył wydatki na nowoczesne systemy czyszczenia i edukację ekologiczną pracowników firmy, co przyniosło korzyści zakładowi i miastu. W XXI wieku firma pozostaje wśród światowych liderów jako ArcelorMittal Poland S.A. Oddział Kraków, choć dawna nazwa Huta im. Tadeusza Sendzimira jest również używana.